In deel 1 van deze blogserie bespraken we het onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) dat rechtshulp bij particulieren in kaart brengt. Daarin kwam naar voren dat toegang tot het recht onder druk staat. In deel 2 zoomen we in op de vraag waarom burgers precies afhaken.
Het WODC-rapport maakt ook duidelijk waar de frictie zit. Ongeveer de helft van de mensen zoekt eerst online informatie, vooral buiten overheidskanalen om. Slechts ruim een kwart schakelt juridische hulp in. Advocaten en rechtsbijstandsverzekeraars worden allebei maar door 7% van de respondenten met een probleem ingeschakeld. Dat laat zien dat burgers behoefte hebben nieuwe aan laagdrempelige, begrijpelijke en snel toegankelijke hulpvormen zoals BrandMR.
Negatief oordeel over toegankelijkheid
Daar komt bij dat burgers negatiever oordelen over de toegankelijkheid van het rechtssysteem dan over de eerlijkheid ervan. Respondenten zijn overwegend positief over de onafhankelijkheid van rechters en rechtsgelijkheid, maar veel minder positief over de vraag of het makkelijk is om naar de rechter te stappen, of juridische problemen snel en efficiënt worden opgelost. De helft vindt zelfs dat procederen meer moeite kost dan het waard is. Dat is een belangrijk signaal: het vertrouwen in de rechtsstaat als principe is er nog, maar de praktische toegankelijkheid schiet tekort.
Ook daar voorziet BrandMR in een behoefte. We hebben drie overzichtelijke stappen: advies, onderhandelen en procederen. De meeste klanten zijn geholpen met een oplossing door onderhandelen. Niet omdat wij niet willen procederen, maar omdat in onderhandeling al vaak het beste resultaat wordt gehaald en klanten opzien tegen lange, tijdrovende en emotioneel intensieve procedures die geen garantie geven op een betere uitkomst.
Rechtzoekende ervaart drempels
Het WODC benoemt bovendien verschillende drempels die burgers ervaren: financiële drempels, praktische drempels, handelingsverlegenheid en psychologische drempels zoals stress, angst of schaamte. Dat is relevant, omdat toegang tot het recht dus niet alleen een kwestie is van prijs, maar ook van begrijpelijkheid, snelheid, bereikbaarheid en gebruiksgemak. Juist op die punten kan innovatie in dienstverlening het verschil maken zoals de handige AI-chathulp Josephine op deze website.
Sociale advocatuur onder druk
Het onderzoek laat waarschijnlijk nog een voorzichtige ondergrens zien. Het WODC benadrukt namelijk dat kwetsbare groepen zoals laaggeletterden, mensen met beperkte digitale vaardigheden en mensen die de Nederlandse taal onvoldoende beheersen, in dit type onderzoek ondervertegenwoordigd zijn. Daardoor is het aannemelijk dat de werkelijke toegangskloof in de praktijk groter is dan de cijfers al laten zien. En dat terwijl de sociale advocatuur in verval is en de houdbaarheid van het stelsel onder grote druk staat.
Wat betekent dit voor de toekomst van de advocatuur?
Het rapport doet zelf geen uitspraak over echte oplossingen aan de aanbodkant: alternatieve bedrijfsstructuren. Maar de conclusie is wel logisch. Als meer mensen:
- Juridische problemen hebben.
- Als meer mensen afhaken.
- Als burgers vooral behoefte hebben aan laagdrempelige en betaalbare hulp.
- En als toegankelijkheid de zwakke plek van het stelsel is.
Dan moet de juridische markt zich beter kunnen organiseren rond de behoeften van rechtzoekenden.
Daarvoor is meer nodig dan het huidige, traditionele advocatuurmodel. Een beter functionerende markt vraagt om ruimte voor organisaties die juridische hulp slimmer, schaalbaarder en klantgerichter kunnen aanbieden. Met investeringen in technologie, vaste prijzen, digitale intake, multidisciplinaire teams en dienstverlening die eerder in het juridische traject beschikbaar is. Alternatieve bedrijfsstructuren kunnen die ontwikkeling mogelijk maken, doordat zij innovatie, kapitaal, ondernemerschap en procesverbetering beter faciliteren dan het klassieke advocatenkantoormodel.
Na onderzoek nu eindelijk actie!
Vanuit dat perspectief onderstreept het WODC-rapport vooral dit: de Nederlandse Orde van Advocaten moet haast maken met een aanpassing van de Verordening op de Advocatuur. De toegang tot het recht en daarmee de toekomst en relevantie van de advocatuur staat ernstig onder druk. Dit voorjaar verschijnen er twee onderzoeken. Een onder leiding van professor Christiaan Stokkermans in opdracht van het WODC en het Ministerie van Justitie en Veiligheid en een eigen rapport van de NOvA uitgevoerd door de Commissie Kernwaarden Advocatuur en Alternatieve Organisatiestructuren ingesteld, onder voorzitterschap van prof. dr. Jaap Winter. Deze onderzoeken moeten niet leiden tot nog meer onderzoek of uitstel. Kom nu met een concrete en duurzame oplossing voor alternatieve bedrijfsstructuren met een goede waarborging van de kernwaarden in de advocatuur. Zo kunnen we in de volgende Geschilbeslechtingsdelta een daling van het aantal rechtmijders zien en een stijging van tevreden rechtzoekenden met een passende oplossing voor hun geschil!
